از آنچه در قرآن وحديث در اين باره آمده است ، مىپردازيم : انسان موجودى دوجانبه است كه در ميانهء دو جهان مادّه ومجرّدات قرار دارد وداراى روح وجسم است . از جانب روح متعالي است ودست بر آسمان دارد واز سوى جسم متسافل است وبر زمين دست نهاده است . قرآن پس از آن كه مراحل آفرينش انسان را - در دوران جنينى - وصف مىكند ، در مراحل پى در پى أو را به جايى مىرساند كه از جهان مادّه فراتر رفته وروح متعالي در أو دميده مىشود : « وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ ثُمَّ جَعَلْناهُ نُطْفَةً فِي قَرارٍ مَكِينٍ ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظاماً فَكَسَوْنَا الْعِظامَ لَحْماً . . . « 1 » ؛ وبه يقين انسان را از عصاره‌اى از گل آفريديم ؛ سپس أو را نطفه‌اى در جايگاه استوارى [ - رحم ] قرار داديم ؛ سپس نطفه را به صورت علقه [ - خون بسته ] وعلقه را به صورت مضغه [ - چيزى شبيه گوشت نرم‌شده ] ومضغه را [ كه حالت غضروفى دارد ] به صورت استخوان‌هايى در آورديم وبر استخوان‌ها گوشت پوشانيديم . . . » . قرآن تا اينجا مراحل وجود مادّى انسان را مطرح مىكند ، آن‌گاه مىفرمايد : « . . . ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ « 2 » ؛ . . . سپس آن را آفرينش تازه‌اى داديم ؛ پس گرامى باد خدايى كه بهترين آفرينندگان است » . اين آفرينش ديگر ، همان روح انسان است كه پس از گذشت چهار ماه - دوران جنين - بر أو دميده مىشود . در آيهء ديگرى نيز به اين دو مرحلهء آفرينش اشاره شده است : « وَبَدَأَ خَلْقَ الْإِنْسانِ مِنْ طِينٍ ، ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ ماءٍ مَهِينٍ ، ثُمَّ سَوَّاهُ وَنَفَخَ فِيهِ مِنْ رُوحِهِ . . . « 3 » ؛ وآفرينش انسان را از گل آغاز كرد ؛ سپس نسل أو را از چكيدهء آبى پست آفريد . سپس [ اندام ] أو را موزون ساخت واز روح خويش در وى دميد . . . » . نكتهء جالب در اين آية آن است كه روح دميده شده در انسان از سنخ عالم ملكوت معرفى مىشود ( من روحه ) وبه خود پروردگار نسبت داده مىشود ونشان مىدهد كه روح فراتر از سنخ ماديات است . امام صادق عليه السّلام در اين زمينه مىفرمايد : « إنّ اللّه خلق خلقا وخلق روحا ثم أمر ملكا فنفخ فيه . . . « 4 » ؛ خداوند آفريده‌اى آفريد و

--> ( 1 ) مؤمنون 23 : 14 - 12 . ( 2 ) مؤمنون 23 : 14 . ( 3 ) سجده 32 : 7 - 9 . ( 4 ) بحار الأنوار : ج 61 ، ص 32 ، حديث 5 .